Ochrona winorośli przed chorobami i szkodnikami
Choroby winorośli:
Mączniak rzekomy winorośli Plasmopara viticola
Jest najczęściej występującą chorobą grzybową winorośli, zawleczoną z Ameryki Północnej w latach siedemdziesiątych XIX w. wraz z podkładkami amerykańskich gatunków winorośli. Rozprzestrzeniła się bardzo szybko i obecnie występuje we wszystkich krajach, gdzie uprawiana jest winorośl. Najbardziej wrażliwe na nią są odmiany V. vinifera. Różnice w odporności mieszańców są bardzo duże: od zupełnie odpornych do wrażliwych.Grzyb atakuje głównie liście, ale również pędy, kwiaty i owoce. Objawy choroby występujące na młodych liściach są charakterystyczne i łatwe do rozpoznania. Są to okrągłe, żółtobrązowe, tłuste, prześwitujące plamy. Na spodniej stronie liścia w miejscu plam widoczny jest białawy nalot, W warunkach wysokiej wilgotności plamy szybko powiększają się i obejmują całą powierzchnię liści. Podczas suchej i słonecznej pogody tkanka w miejscu plam brązowieje i zasycha. Na starszych, dolnych liściach plamy mają układ mozaikowy, ograniczony nerwami. Porażone kwiatostany żółkną i zasychają. Nalot zarodników konidialnych rzadko tworzy się na kwiatostanach przed kwitnieniem, może natomiast wystąpić po kwitnieniu, w okresie zawiązywania się jagód; jagody brązowieją i opadają.
Zarodniki przetrwalnikowe grzyba (oospory) zimują na opadłych liściach. Na początku wegetacji zarodniki dostają się z deszczem na dolne liście krzewów. Zakażenie i rozwój choroby przebiega najszybciej w temperaturze ok. 20°C i 80% wilgotności. W okresie wegetacji zarodniki grzyba, przenoszone przez wiatr, powodują dalsze rozprzestrzenianie się choroby.
Mączniak rzekomy występuje w największym nasileniu i powoduje duże szkody w tradycyjnych rejonach uprawy winorośli, czyli tam, gdzie winorośl uprawiana jest od dawna i na dużych obszarach. Szkodliwość mączniaka rzekomego polega głównie na ograniczeniu powierzchni asymilacyjnej krzewów. Osłabione chorobą krzewy źle asymilują, nie są w stanie wyżywić owoców, które z tego powodu źle dojrzewają i są kwaśne. Również poziom substancji zapasowych gromadzonych przed zimą jest w wyniku choroby niższy, co zmniejsza wytrzymałość krzewów na mróz.Agrotechniczne zabiegi ochronne polegają głównie na usuwaniu źródeł zakażenia, czyli suchych, opadłych liści. Stan sanitarny winnicy poprawia także wysokie prowadzenie krzewów, racjonalne cięcie i nawożenie oraz systematyczne odchwaszczanie gleby.
Do ochrony chemicznej stosowane są na świecie bardzo różnorodne preparaty. Są bardzo skuteczne i jednocześnie mało szkodliwe dla środowiska naturalnego. Aktualnym problemem w Polsce jest brak odpowiednich badań dopuszczających nowe fungicydy do ochrony winorośli przed mączniakiem rzekomym, dlatego większość opisanych poniżej preparatów nie można w Polsce oficjalnie stosować.
Pierwszy podstawowy zabieg przeciwko mączniakowi rzekomemu wykonuje się bezpośrednio przed kwitnieniem, drugi po zakończeniu kwitnienia. Liczba i częstotliwość kolejnych zabiegów ochronnych zależy od odporności uprawianej odmiany i przebiegu pogody w danym roku. Odmiany w wysokim stopniu odporne na mączniaka rzekomego (Seyval Blanc, Sibera, Bianca) w korzystne lata nie wymagają żadnej ochrony chemicznej. Uprawiając odmiany wystarczająco odporne, nie musimy stosować zabiegów profilaktycznych, a po zauważeniu pierwszych objawów choroby można użyć preparatu systemicznego o działaniu interwencyjnym. Należy pamiętać, że występowanie i rozprzestrzenianie się mączniaka rzekomego wiąże się z wieloma czynnikami: mikroklimatem winnicy, przebiegiem pogody w danym roku, stosowaną agrotechniką itp. Wiele na przykład zależy od nagromadzenia się w danym rejonie źródeł infekcji pierwotnej. W tradycyjnych rejonach uprawy winorośli może się zdarzyć, że podstawowej ochrony chemicznej będą potrzebować nawet odmiany o wysokiej odporności. Natomiast w rejonach "dziewiczych" mogą zdrowo rosnąć nawet odmiany podatne na tę chorobę.
Mączniak właściwy winorośli Uncinula necator stadium konidialne Oidium tuckeri
Choroba znana od dawna we wszystkich krajach, gdzie uprawiana jest winorośl. Najlepiej się rozwija w wysokiej temperaturze i wilgotności. Nie są to typowe warunki dla polskiego klimatu, dlatego też mączniak prawdziwy jest w Polsce mniej groźną chorobą. Na przykład w warunkach klimatycznych Podkarpacia (winnica Golesz w Jaśle) w okresie ostatnich 20 lat nie było potrzeby stosowania jakichkolwiek preparatów przeciwko mączniakowi prawdziwemu. Jednak w rejonach Polski o suchszych latach i łagodniejszych zimach należy się liczyć z możliwością wystąpienie tej choroby.Odporność mieszańców na mączniaka prawdziwego jest bardzo różna od zupełnie odpornych do wrażliwych. Grzyb atakuje wszystkie części zielone krzewów. W początkowej fazie choroby na wierzchniej i spodniej stronie liści pojawiają się mało wyraźne, bladozielone plamy o średnicy kilku milimetrów. Powierzchnia plam jest charakterystycznie matowa. Białawy, mączysty nalot zarodników konidialnych jest w początkowej fazie choroby słabo widoczny. Nalot występuje po obu stronach liścia i jest bardziej wyraźny po dłuższym okresie ciepłej pogody. Mączysty nalot jest bardziej intensywny na wierzchniej stronie liści. Silniej porażone liście schną i obumierają. Na latoroślach choroba objawia się podłużnymi, ciemnymi plamkami, pokrytymi słabo widocznym nalotem zarodników. W miarę drewnienia latorośli plamki ciemnieją do barwy czarnobrązowej i są wyraźnie widoczne także na zdrewniałych pędach. Zaatakowane chorobą jagody pokrywają się gęstym, brudnobiałym nalotem. Pod nalotem, na powierzchni skórki, występują często drobne, ciemne, nekrotyczne plamki. Skórka zasycha i przestaje rosnąć, a miąższ rozrasta się nadal, co powoduje głębokie pękanie jagód, aż do nasion.
Formy przetrwalnikowe mączniaka prawdziwego zimują pod łuskami pąków i na powierzchni zdrewniałych pędów. Wiosną z rozwijających się pąków grzyb przenosi się na młode latorośle. Podczas sprzyjających warunków tworzą się zarodniki konidialne, które bardzo szybko się rozprzestrzeniają. Choroba najszybciej rozwija się w temperaturze 25-30°C, natomiast w temperaturze powyżej 35°C grzyb ginie. Również podczas silnych mrozów w zimie znaczna część grzybni ulega zniszczeniu. Zarodniki konidialne najłatwiej kiełkują przy wilgotności ok. 90%. Hamująco na rozwój choroby wpływa deszcz i rosa, które zmywają zarodniki z powierzchni liści. Grzyb szybciej opanowuje zagęszczone krzewy.
Naturalne sposoby ochrony przed mączniakiem prawdziwym polegają na wytworzeniu warunków ograniczających możliwość infekcji i rozwoju choroby. Są to: prawidłowe nawożenie i pielęgnacja gleby (odchwaszczanie) oraz właściwe cięcie i obciążenie krzewów owocowaniem.
Forma przestrzenna krzewów powinna zapewniać maksymalną przewiewność i nasłonecznienie w okresie wegetacji.
Szara pleśń Botryotinia fuckeliana stadium konidialne Botrytis cinerea
Grzyb występuje na wielu gatunkach roślin. Najczęściej atakuje odmiany winorośli właściwej (Vitis vinifera). Objawy porażenia występują zarówno na częściach zielonych, jak i zdrewniałych. Grzyb jest najczęściej widoczny i wyrządza największe szkody na owocach.Szara pleśń wymaga wysokiej wilgotności powietrza (70-100%) i umiarkowanie wysokiej temperatury (15-25°C). Objawy na młodych latoroślach i liściach występują raczej rzadko; przeważnie podczas wyjątkowo korzystnych warunków do rozwoju grzyba. Na liściach są to duże plamy, otoczone jaśniejszą, żółtozieloną obwódką. Tkanka w miejscu plam wysycha, brunatnieje i pokrywa się delikatnym nalotem grzybni i zarodników konidialnych. Podczas kruszenia wyschniętych liści unosi się białopopielaty pyłek. Opanowane przez chorobę kwiatostany brązowieją i zasychają. Objawy choroby występują często na niedojrzałych owocach. Gniją przeważnie owoce odmian o zwartych gronach, źle przewietrzanych. Psujące się jagody mają kolor brązowy z siwobiałym nalotem grzybni. Gnicie owoców występuje bardzo często w okresie dojrzewania.
Podstawą naturalnych sposobów ochrony krzewów przed szarą pleśnią jest przede wszystkim wytworzenie bardziej suchego ekoklimatu winnicy: wyższe prowadzenie krzewów, nie przeciążanie ich zbyt dużą liczbą latorośli, staranne cięcie "zielone", stosowanie rusztowań szpalerowych itp.
W latach o dużym nasileniu opadów odmiany wrażliwe na szarą pleśń po raz pierwszy opryskujemy bezpośrednio przed kwitnieniem. Następne zabiegi pokrywają się w czasie z opryskami przeciwko mączniakowi prawdziwemu, tj. pod koniec fazy wzrostu jagód i na początku dojrzewania (mięknięcie jagód). Do ostatnich zabiegów należy dobierać preparaty o krótszej karencji, uwzględniając termin zbioru owoców.
Szkodniki winorośli:
Przędziorki
Są to małe pajęczaki (0,4-0,7 mm), należące do rzędu roztoczy Acarina. Przędziorki żerują na spodniej stronie liści i nakłuwając tkankę wysysają soki. Uszkodzenia tkanki liści występują z reguły w przestrzeniach między nerwami i tam najwcześniej widoczne są żółtozielone, prześwitujące plamy. W silnie uszkodzonych miejscach tworzą się brązowe, nekrotyczne, wykruszające się plamy. W przypadku silnego porażenia liście przedwcześnie opadają. Wierzchołki latorośli oraz młode liście zaatakowane przez przędziorki ulegają zniekształceniu.Szkodliwość przędziorków polega głównie na ograniczaniu powierzchni asymilacyjnej liści, co może mieć niekorzystny wpływ na jakość plonu owoców i drewnienie pędów. W okresie wegetacji, liczebność przędziorków ograniczają opryski preparatami zawierającymi siarkę (przy stężeniu 80% siarki w preparacie - stężenie roztworu - 0,2-0,3%).
Preparat ten w stężeniu 2-3% jest bardzo przydatny w okresie przed pękaniem pąków, do tzw. wczesnowiosennych oprysków myjących. Zabieg wykonujemy najpóźniej na tydzień przed pękaniem pąków, najlepiej podczas ciepłej (minimum 15°C), słonecznej pogody. Oprysk powinien być dokładny i obfity, tak aby ciecz dostała się do każdego zakątka kory.W rejonach gdzie często pojawiają się przędziorki oprysk Siarkolem Ekstra 80 WP (lub podobnym) powinien być wykonywany każdego roku przed rozpoczęciem wegetacji przez krzewy. Gdy wiosną okaże się, że przędziorki jednak powodują uszkodzenia młodych listków, musimy niestety sięgnąć po jeden z preparatów z grupy akarycydów (zgodnie z programem ochrony roślin). Zabieg należy wykonać ściśle z instrukcją na opakowaniu wybranego preparatu. Należy zwrócić uwagę aby wybrany preparat skutecznie niszczył również formy żerujące (dorosłe) roztoczy. Najbardziej ekologicznym sposobem zwalczania przędziorków jest użycie dobroczynka gruszowego (Typhlodromus pyri).
Szpeciel pilśniowiec Eriophyes vitis
Jest to bardzo mały roztocz, długości ok. 0,15 mm, spotykany we wszystkich krajach, gdzie uprawia się winorośl. Objawem żerowania szpeciela pilśniowca są karminowoczerwone, wzdęte, okrągławe plamy. Na spodniej stronie liści tworzy się białawy, pilśniowy nalot. Z upływem czasu brodawkowate wybrzuszenia na powierzchni liści są coraz wyraźniejsze, a pilśniowy nalot brunatnieje. Jeśli szkodnik występuje licznie, to nalot pilśniowy może pojawić się również na wierzchniej stronie liści i na innych zielonych organach krzewu. Zaatakowane przez szkodnika kwiatostany mogą ulec całkowitemu zniszczeniu.Samice szpeciela pilśniowca zimują pod łuskami pąków. Na wiosnę, gdy zrobi się ciepło, przechodzą na młode listki i rozpoczynają żerowanie. W okresie wegetacji krzewów żerujące osobniki ukryte są w pilśni i tam się rozmnażają. Duża liczebność szpecieli jest przyczyną zmniejszenia powierzchni asymilacyjnej liści, co osłabia krzewy i pogarsza jakość plonu owoców. Szczególnie duże szkody mogą wyrządzać w młodych winnicach i w szkółkach.
Ochrona polega na wykonywaniu, w okresie około tygodnia przed pękaniem pąków, tzw. oprysku myjącego 2-3 procentowym roztworem środka zawierającego siarkę (80% Si, np.: Siarkol Ekstra 80 WP lub podobny). Zabieg jest bardziej
skuteczny, gdy wykonujemy go podczas słonecznej i możliwie ciepłej pogody. W okresie wegetacji chemiczna ochrona jest mniej skuteczna, środki chemiczne należy stosować zgodnie z programem ochrony roślin. Najlepszym i najbardziej przyjaznym dla środowiska sposobem zwalczania pilśniowca jest jednak ochrona biologiczna z wykorzystaniem Typhlodromus pyriRoman Myśliwiec
